Berriatúa aclara o tinguido da escena da dilixencia

Poñámonos en antecedentes, en febreiro do pasado ano escribía un chisco sobre a nova restauración de Nosferatu, que saíra algún mes antes (en España aínda tardaría un tempo en ve-la luz), topándolle a esa restauración unha única pega (e non pequena ao meu entender), o que consideraba un erro á hora de tinguir a copia, tendo coma referencias unicamente a restauración de 1995 (que xa utilizara o mesmo material que a presente) e o código de cores que xa nos transmitira Murnau secuencia a secuencia (o que considero máis importante), e que mantiña a súa verosimilitude durante todo filme. Reproduzo aquí a parte daquel artigo que nos ocupa:

Vexamos capturas da secuencia completa da do 95:

Amence (por tanto tintura rosada), Hutter esperta, aséase.

Non sabemos se tería almorzado, ou se sae directamente para partir. Xa é de día, tintura amarela.

Saca a cabeza pola fiestra da carruaxe, aínda amarelo.

Vista ao ceo, está escurecendo (rosados propios do solpor)

Os cocheiros deciden non continuar, mantéñense os rosados ata que Hutter supera a ponte.

Co paso da ponte chega a noite.

Nova restauración

Amence (por tanto tintura rosada), Hutter esperta, aséase.

Sae, como dixemos antes non sabemos o tempo que puido pasar, se saíra directamente aínda podía estar amencendo, así que neste caso darémoslle o beneficio da dúbida, e aceptamos este rosado. Pero...

Xa está ben avanzado o camiño e manteñen a cor rosada, incomprensible.

Hutter advirte ao cocheiro que está a anoitecer, que se dea présa. Seguimos cos rosados do amencer!

Bang! No plano do ceo onde se nos amosa que está a escurecer, e cando deberían cambiar do amarelo ao rosado, fan o contrario, meten o amarelo (habían de ter marcado aí un cambio de tintura pero...).

Os cocheiros deciden non continuar, mantéñense os amarelos ata que Hutter supera a ponte a pé.

Co paso da ponte chega a noite.

Tendo acceso aos DVD e pouco máis, todo o escrito referente a isto non podía ser máis que especulativo:

Abraiante!, a noite chegou a cachón xusto despois de amencer. A restauración utilizou coma base unha copia tinguida de 1922 da Cinémathèque Français con intertítulos en francés, completando escenas perdidas cunha copia de 1939 do Bundesarchiv-Filmarchiv tirada dunha copia de exportación checoslovaca dos vinte. Outras escenas saíron da Die Zwölfte Stunde (unha remontaxe sonora dos 30 con novas escenas e sen a autorización de Murnau) atopada tamén na Cinémathèque Français; nada novo baixo o sol, se non me falla a memoria a mesma orixe cá restauración anterior (agás algúns intertítulos feitos pola FWMS imitando os orixinais, para as escenas onde non se conservaban os da copia primixenia). [...], non teño datos de se neste caso (o da secuencia comentada) as tinturas figuraban na copia tinguida da Cinémathèque Français (que xa se utilizou para a do 95), aínda que así fose non me cabe ningunha dúbida de que sería un erro de quen tirou a copia no seu día, [...]; de calquera maneira, parece obvio que na presente restauración están equivocadas, fora cal fose a orixe.

Pois no recente Nosferatu. Un film Erótico-Ocultista-Espiritista-Metafísico (que ten moito máis material inédito do que percibira na ollada superficial), Berriatúa aclara o asunto:

Otra cuestión importante sobre el color de la nueva reconstrucción de Nosferatu y que ha provocado sorpresas y críticas en los foros de Internet son los aparentes errores de tintado.

La única referencia existente sobre el color de Nosferatu es la copia nitrato francesa[...]

[...]Aún más extraño es el cambio de colores en las escenas de la diligencia[...] Lo sorprendente es que los planos de atardecer son amarillos, un color destinado normalmente para la luz del día. Se pasa directamente del rosa, que se supone que es un color para el manecer, al atardecer y éste se tiñe de amarillo. Un código de colores inhabitual y muy extraño.

En las restauraciones anteriores Patalas no había seguido los colores de la copia francesa considerándolos absurdos. [...] De esta forma había retrasado la salida de la diligencia con Hutter, que en su versión no sale de la posada al manecer sino ya con el sol alto.

Nosotros hemos respetado los colores de la copia francesa porque no podemos estar seguros de que esos tintes sean erróneos, al no haber encontrado ningún otro caso a lo largo de la película, y porque históricamente la copia fue vista así por los espectadores, al menos en Francia.

Digamos que dalgunha maneira isto xustifica o tinguido da secuencia, está claro que non foi un inexplicable descoido (que me custaba moito crer, alégrome de que non fora así), foi feito de maneira consciente, aínda que non por iso deixo de estar en desacordo. Como dicía na parte resaltada da autocita de arriba, viñera de quen viñese a equivocación, resúltame obvio que o é (aínda que fora xa nos anos 20), neste caso estou máis próximo a Patalas. O razoamento de Berriatúa resulta inconsistente, primeiro critica a decisión de Patalas dicindo que así Hutter na súa versión (sic) saía da pousada entrada a mañá, porén defende que ben entrada a tarde na "súa versión" mantéñanse os rosas do amencer porque non hai ningún outro documento que aporte información sobre a cor. Ou ben aceptas que as tinturas seguen un código de cores que reflicte a hora do día e restauras conforme a el (cousa que non me estrañaría que fixera cando Emillie Kurz entra co candil na habitación onde Hutter fará noite), ou copias as tinturas tal e como aparecen na copia francesa (deixando en b/n as escenas que non aparecían nesa copia, pois non podemos estar seguros de que as tinturas foran as correctas). De feito hai unha terceira opción, manter o tinguido desa escena dándolle unha explicación, pero non foi quen de facelo.

Por outra banda, Berriatúa di que o que pretenderon facer para esta restauración, non foi restaurar nin reproducir a copia francesa (por que afanarse entón en manter esas tinturas que non seguen un código que respecta o resto do filme) cos rótulos franceses, senón reconstruír o Nosferatu orixinal alemán. E para iso non se baseou só en probas irrefutables, como é lóxico (unha restauración ten que ter certa parte especulativa), podemos utilizar como exemplo o intertíulo do que falamos o outro día (un insubstancial, no reencontro de Hutter e Ellen na súa casa), que engadiu a esta restauración (non figuraba en ningunha das de Patalas) aínda que non se conservara en ningunha das copias existentes, nin figurara sequera na lista de intertítulos, só se podía ler no guión (do que sabemos que moitas cousas, incluso anotacións a man de Murnau, non chegaron a plasmarse no filme), pero se un repara no filme, xusto onde o guión fala dese intertítulo, vése que faltan uns cantos fotogramas, incrustando aí o rótulo, sen aportar unha información relevante, si que fai que todo case. Da mesma maneira que corrixindo aquelas cores, tódalas tinturas do filme terían sentido. Isto que non se tome coma que un pailán coma min pretende darlle leccións de como facer as cousas a un profesional disto que leva 30 anos procurando a mellor restauración posible de Nosferatu (sendo o maior experto mundial tanto nela en particular coma en Murnau en xeral), simplemente, creo que neste caso concreto trabucouse e as súas explicacións non son consistentes co resto do seu traballo.

Adeus Mundo Silente, benvidos habitantes do Pacífico Sur

Vai de novas, unha delas non ten demasiado de novo:

Tres anos e medio de proselitismo silente chegan á súa fin

Na rede hai dous traballos referenciais de recompilación silente. A decana filmografía de cine mudo de bluegardenia tivo a súa última e derradeira actualización hai xa 22 meses. Esta semana foi a Mundo Silente de satantango a que viu as súas derradeiras adicións (non haberá máis, aínda que o sitio afortunadamente permanecerá en liña), culminando así unha impagable andaina de 3 anos e medio, nova acollida con ledicia (pola posta ao día) e certo ar tristeiro e melancólico polo adeus.

Sen máis, desexarlle a mellor das sortes a satantango nos seus proxectos e agradecerlle o seu traballo en favor de que o cinema mudo deixara de permanecer calado.

Murnau chega ás pantallas da Galega

Si, non estamos a 28 de decembro, este sábado 6 de xuño a iso das dúas e cuarto da madrugada os pubs da Galiza presentarán unha desértica estampa porque a rapazada estará co nariz pegado á pantalla do televisor contemplando a última obra (e non por iso menos mestra) de F.W. Murnau. Na web da TVG lese:

TABÚ
Tabu / A story of the south sea

(Drama) Rodada en Tahití e Bora Bora retrata, de xeito case documental, os costumes e modos de vida da xente do Pacífico Sur, á vez que narra a historia tráxica de amor entre Matahi e Reri. Son un mozo e unha moza que viven na illa de Bora Bora, onde se manteñen as tradicións centenarias. Ata a illa chega Hitu, quen notifica a Reri que debe saír do fogar para converterse na virxe sagrada. Ela é tabú. Ante isto, a rapaza foxe con Matahi a outra illa, onde a influencia do mundo exterior é maior. Matahi é un pescador excelente de perlas, pero non consegue as suficientes para pagar a débeda que medra debido á súa xenerosidade. Os problemas complícanse porque Hitu os atopa...

Confiemos en que isto non supoña un feito illado na programación da Galega e que a copia exhibida estea na liña da última silente que vin na TVG hai uns meses (The General, coa edición MK2, a mellor que existe, que nin tan sequera saíu á venda en castelán, porén si se atopa na gloriosa mula, por suposto) e non coa deplorable calidade habitual das poucas películas dignas que emiten ás tantas. Ogallá cheguen novos filmes silentes que continúen corrompendo as ánimas da xuventude dende as pantallas da televisión pública.

Actualizo: Se ben a calidade de imaxe non foi pésima, si que hai copias moi superiores, porén o son era lamentable. Cabe salientar, por outra banda, que a película comeza coa montaña da Paramount (que adquiriu no seu tempo os dereitos de distribución, dereitos que venceron en 1948!!!), o que dá unha idea do noviña que era a copia exhibida. Non vexo nada lóxico iso de pasar unha película ás dúas e pico e aínda así estar a interrompela cada 20 minutos (por pequenos que sexan os cortes de publicidade).

Un vampiro de papel

Por se o “sub-especial” de Nosferatu incluído no Especial Murnau non estivera a ser xa extenso abondo, chega ás librarías o último traballo do apóstolo do Murnauismo. Luciano Berriatúa vén de publicar (seica saíu en abril, coma sempre son o último en saber destas cousas) o libro Nosferatu. Un film Erótico-Ocultista-Espiritista-Metafísico.

Souben da súa existencia onte pola noite de forma casual por Cayetana Guillén Cuervo (os camiños do Señor de Bielefeld son...). Alá que me fun hoxe pola mañanciña a Follas Novas, coa axuda dunha escada acadei o único exemplar que había nos acugulados estantes da colosal libraría. Pero o caprichoso sino agardábame unha última sorpresa, o prezo, 60 €urazos!!! Levaba “só” 54 no peto, outro par de moedas de dous euros e a ironía do momento sería total, libro deixado en custodia e retirado uns minutos despois, rematouse o comer este mes. Berriatúa introdúcenolo así:

NOSFERATU

Un film Erótico-Ocultista-Espiritista-Metafísico

Así era presentada en 1922 la película de Murnau Nosferatu, un clásico del cine de terror que fue concebido y producido por miembros de una logia ocultista para divulgar sus ideas.

Sobre esta película escribí un largo capítulo en mi libro Los Proverbios Chinos de F.W. Murnau publicado por Filmoteca Española en 1992.

Han pasado casi 17 años y en ese tiempo se han corregido errores y han aparecido nuevos materiales que hemos creído oportuno dar a conocer aprovechando la salida en España del DVD de la última restauración de la película realizada en 2006.

Espero que este nuevo libro pueda ayudar a disfrutar de la visión de la película con nuevas claves que permitan aún más, si cabe, sentir los escalofríos que, como una ráfaga de aire helado “han sufrido” sus espectadores durante casi un siglo.

Obviamente, só tiven tempo de botarlle unha (literalmente) ollada superficial de atrás a diante. O desproporcionado do prezo (custoume máis có dobre volume dos evanxeos do Murnauismo) ten que ver coa inclusión da última restauración do filme en DVD, que por outro banda, xa tiña. Na parte interior da tapa dianteira do libro (como se ve na fotografía) teñen o seu sitio eses dous discos que editou hai uns meses Divisa en caixa metálica. Precisamente é Divisa a que edita tamén este libro, a mesma Divisa que se caracteriza polas chapuzas (algún día habería que falar con documentos gráficos dos seus intertítulos deste Nosferatu e Caligari) e por demostrarme que aínda hai xente no mundo moito máis preguiceira ca min (que xa é moito dicir). Nesta restauración incluíuse un novo intertítulo que non figuraba nas anteriores, nin tampouco na lista de rótulos do libro de Eisner, pero que si aparecía no guión e era requirido pola propia película, non polo seu contido, superfluo coma algún outro, pero si porque no reencontro de Ellen e Hutter, parecían faltar uns cantos fotogramas, que non era tal, senón o oco para ese intertítulo. Pois ben, os moi nugalláns sincronizaron os seus “marabillosos” intertítulos e os subtítulos (nesta edición pódese elixir, na da vella restauración había que comerse os grotescos da casa ou desactivalos e aprender alemán) á nova restauración, pero nin de conta se deron de que había un novo rótulo. Menús e demais “extras” (aparte do par de anacos do documental El lenguaje de las sombras) son esencialmente os da antiga restauración que saíra primeiro con portada en cor verde (a que teño eu) e algún tempo despois en versión dourada coas verbas “edición coleccionista”, non fora a haber algún paspán que a volvera mercar esperando topar algo novo... Das fotos que aparecen na caixa de Schloss Vogeloed, falamos outro día (se vostede ten o DVD e non reparara antes, bótelle unha ollada).

Tendo Los proverbios, lido o artigo da Filmoteca que comentaba o outro día e vendo a parte do documental El lenguaje de las sombras onde se fala de Nosferatu, dicir que se cadra o libro non aporta tantas cousas novas como esperaba, pero si que nesa primeira ollada vin algo de material gráfico inédito e algún que outro artigo da época que non estaba nos evanxeos, pero non podo por menos que botar moito en falla a inclusión do guión do filme (algo se fala del e saen fotos dalgunhas follas, pero sendo un libro que vai só de Nosferatu...). Visualmente o libro non parece editado por Divisa, é ben bonito, tapa dura, boa calidade de papel e moitas fotos, 318 páxinas, pouca letra e ben grande e o par de DVD's, que agradecerán os que aínda non os mercaran e que lles amolará (por pagar dúas veces polo mesmo) aos que si. Xa falarei en condicións despois de telo lido pero é bo deixar estas palabras para que o lector decida se lle interesa, ou non, mercalo. Por certo, inclúese unha fotografía de Albin Grau (o outro día dixen que non se conservaba ningunha), pero non é unha fotografía nova para min, xa dera con ela nunha procura pola rede hai un par de anos, creo recordar que era nunha páxina sobre a OTO e levaba o nome da páxina derriba da imaxe, ou algo así, non lle dei moita credibilidade, a do libro é exactamente esa sen as letras impresas enriba, cunha calidade similar (pixelado e demais), será el entón.

Andrómenas e máis andrómenas

Tempo de reorganizar o sitio, o Especial Murnau seguirá marcando o futuro. Finalmente recuperaremos tódolos argumentos dos seus filmes perdidos (tirando do libro de Eisner), acompañándoos de cadansúa galería de imaxes (de existiren estas). Na análise de Nosferatu cheguei ao momento no que xa é ineludible falar de pintura, como diso sei (se é posible), menos ca de cinema, estou a escaparlle ao traballo. É evidente a relación entre a pintura e o cinema de Murnau en xeral, pero especialmente nalgúns filmes, así que aínda que algo falarei nas películas en cuestión, creo que é necesaria unha entrada adicional que trate o tema. Non é a única entrada específica que pide o especial, así de primeiras ocórreseme facer artigos para a Die Entfesselte Kamera (cámara desencadeada en galego), a sombra (así en singular, non confundir coa iluminación, que se cadra tamén precisaría a súa) e pode ser que algún sobre perspectiva (ángulos de cámara orixinais, decorados en falsa perspectiva, figuras recortadas e demais), pero todos estes temas técnicos non teño claro como encaralos, porque dende logo copiar información e vía, non é un dos obxectivos do sitio. Tamén é a miña intención que persoas fundamentais nos seus filmes, e máis as recorrentes, teñan o seu lugar, polo que na medida do posible falaremos un chisco sobre eses traballadores (xa sexa dentro das análises dos filmes, xa sexa nun artigo aparte), aínda que non descarto que algún deles sexa o protagonista dalgún especial futuro.

Exemplificando con Nosferatu, e aínda que a figura que desperte máis fascinación por toda a lenda creada arredor do filme, sexa a de Max Schreck (ao que veremos noutros dos seus traballos, algunha capturiña e pouco máis, non debe ter maior interese fóra da lenda); a máis interesante e enigmática é a de Albin Grau, sobre o que pouco máis da súa relación coas loxas ocultistas se coñece (non se conserva sequera un retrato seu, e incluso o seu nome “Albino Gris”, cheira a pseudónimo que tira para atrás), dicir dende xa que en Fra Pacitius (con ese nome era co que asinaba algúns dos seus artigos e pinturas ocultistas, aínda que tamén utilizaba o de Grau) non teño interese, polo que non penetrarei en temas exotéricos máis do imprescindible. Centraremos, pois, a nosa atención na súa figura en forma de tradución de artigos (escribiu algúns para promocionar Nosferatu, coma vampire), a publicación dalgúns dos seus debuxos (como o que acompaña esta entrada, dando unha idea de ata que punto era perfeccionista Murnau) e como non, prestando atención ao seu traballo noutros filmes (que moito me temo será só Schatten). Berriatúa escribiu un moi interesante artigo, “En busca de Albin Grau. Sobre el trasfondo exotérico de Nosferatu”, publicado no número 27 de “Archivos de la Filmoteca” (outubro de 1997), como ben indica o título, enfocado na parte exotérica (que repito, non é algo que me interese demasiado), pero alén diso (é un artigo extenso, 23 páxinas), atopamos outras cousas interesantes sobre Nosferatu e algunhas verbas sobre o seu documental sobre F.W. Murnau. O documental en cuestión ten por título El lenguaje de las sombras, e non me trabuco na lingua orixinal, algunhas semanas antes de chegar a este artigo xa descubrira que o que hoxe podemos ver de maneira fraccionada (e ata onde sei incompleta) nas últimas edicións dos filmes de Murnau en DVD, baixo o título de Die Sprache der Schatten con copyright do FWMS 2007; non é outra cousa que a serie documental que gravara o propio Berriatúa en 1995 para TVE. Despois de procurar bastante pola rede tentando entender certas cousas que non cadraban (por exemplo: por que no documental as imaxes que se amosan dos filmes non están restauradas cando precisamente esas restauracións correran a cargo do FWMS?), dei co pdf que vencello arriba, bastando esa escasa información para saír da miña perplexidade. Aínda que escribín a TVE para preguntarlle en relación á serie documental, cousas do tipo de se se chegara a emitir pola televisión pública ou se TVE conservaba dereitos de emisión (parece claro que non); falando mal e pronto, pasaron de min como da merda, un par de meses despois sigo sen ter contestación. Haberá que insistir un chisco, ou un non tan chisco, e esperar unha contestación antes de facer conxecturas e soltar improperios. Como mostra do complicado que lle resultou a Berriatúa conseguir que a “Televisión de todos” lle producira o documental, di no seu artigo: “Pero con ser esta unha aventura apaixonante para min, o que resultou unha auténtica aventura foi convencer a Televisión Española de que producira unha serie de documentais sobre un director do cinema mudo alemán. Chema Prado, o director da Filmoteca Española, estaba convencido de que era unha boa idea e pelexou por ergue-lo proxecto. Tardamos un ano e medio en conseguilo”. Se algún día teño acceso á serie documental completa, tamén terá a súa entrada no blog, por agora só vin un par de anacos que supoñen pouco máis dunha cuarta parte da serie completa.

Tamén parece ineludible falar das múltiples lendas que circulan arredor de Nosferatu, alén de comentar a película de Merhige, se cadra “ficciono” un chisco, e doulle certa forma ás lendas, se non é así, non as incluirei.

Algo que non podía faltar e do que non son moi amigo, é unha biografía. Como non me gustan, aparte de publicar unha tradución da súa archicoñecida autobiografía (por aquilo de que seguramente en galego non se poda atopar por aí), farei un collage con declaracións de persoas que o coñeceron máis para definir a súa personalidade que a súa vida, que me resulta moito máis interesante que o típico e aséptico artigo de enciclopedia.

Sobre o que escribín referente a O mañá de Recanto Silente, definitivamente non haberá no futuro (non no próximo, polo menos) un lugar para definir o movemento expresionista no cinema (para compensar teremos unha entrada sobre o como de afastado estaba Murnau del). Unha das razóns polas que o ritmo de publicación do blog se ralentizou, foi a fonda admiración polo cinema do de Bielefeld, o que rematou por supoñer levar cada entrada cun tino se cadra excesivo, por iso aprazaremos o Especial Sjöström (co que sucedería algo similar) indefinidamente para que o sitio teña a oportunidade de acadar un certo ritmo cando finemos con Herr Plumpe (o que non quere dicir que non se vaia a comentar ningún filme do cineasta sueco ata entón). Aínda que os prazos e as datas carecen de sentido aquí (e se algún día se deron/dan, non lle presten moita atención), si que nun futuro máis próximo (signifique o que teña que significar iso), terán o seu oco aqueles especiais máis pequechos sobre a Lúa (algo esvaecido polo tempo transcorrido dende a súa concepción) e sobre a obra de Edgar A. Poe no cinema, adiantándonos un chisco, xa están feitos os subtítulos galegos para os filmes baseados en The Fall of the House of Usher, a curta homónima de Webber e Watson e o La Chute de la Maison Usher de Epstein (un deles xa está subido e o outro está morto de risa no disco duro, a ver se amañan os problemas de Opensubtitles e publico os enlaces).

Respecto a outras seccións, en Voceiros do silencio parece que a temática libre resultou un potente inhibidor, polo que non conten con novas entregas a medio prazo. En Era así, porén, si hai xente que me confirmou a súa intención de participar (xa saben que calquera está invitado), aínda que sen saber cando (lembran aquilo da inexistencia de prazos?), si cabe esperar participación. Dende a creación mesma de Si1ente en uns e cer0s intúo que están a agardar por certa entrada e a súa correspondente entrevista, pois ben, será a vindeira entrega.

Silandeiros saúdos

The Fall of the House of Usher (Webber-Watson, 1928)